پرش به محتوا

عبدالله بن عیسی افندی

از ویکی شیعه
برای دیگر کاربردها، صاحب ریاض را ببینید.
عبدالله بن عیسی افندی
فقیه و رجال‌شناس شیعی
اطلاعات فردی
نام کاملعبدالله بن عیسی بن محمدصالح اصفهانی جیرانی(جیرانی منسوب به جیران محله از محلات قدیم تبریز)
لقبافندی و صاحب‌ریاض
تاریخ تولد۱۰۶۶ق
زادگاهاصفهان
تاریخ وفات۱۱۳۰ق
محل دفنناشناخته
شهر وفاتاصفهان
اطلاعات علمی
استادانمحمدباقر مجلسی • محمدباقر سبزواری • آقا حسین خوانساری • آقا جمال خوانساری • فاضل هندی
محل تحصیلاصفهان • تبریز
اجازه روایت بهسید عبدالله جزایری • میرمحمدحسین خاتون‌آبادی • سید نورالدین جزایری • حزین لاهیجی
تألیفاتریاض العلماء و حیاض الفضلاء • تعلیقه بر امل الآمل حر عاملی • حاشیه علی مشارق الشموس فی شرح الدروس و ...
سایردستیار مجلسی در گردآوری بحارالانوار • شناسایی و تهیه منابع بحارالانوار
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
سیاسیمورد احترام سلطان عثمانی
اجتماعیمسافرت به سرزمین‌های اسلامی مانند:حجاز، عراق، عثمانی، قفقاز، ترکستان، افغانستان و هند


کتاب ریاض العلماء

عبدالله بن عیسی بن محمدصالح اصفهانی جیرانی (۱۰۶۶ - ۱۱۳۰ق) مشهور به افندی و صاحب ریاض، متخصص در کتاب‌شناسی و تراجم علما. او در تدوین بحارالانوار به علامه مجلسی کمک کرد و کتاب‌های بسیاری نوشت. کتاب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء از تألیفات مهم اوست.

زندگی‌نامه

عبدالله افندی در ۱۰۶۶ق در عهد صفوی به‌دنیا آمد. خانواده‌ای ثروتمند و اهل فضل داشت و تبارشان تبریزی است. او در اصفهان متولد شد و پدرش میرزا عیسی‌بیک، عالم بود.[۱] زمانی که ۷ سال داشت، پدرش وفات یافت. میرزا عبدالله تحت سرپرستی برادر و دایی خود، آموختن را آغاز کرد.

میرزا عبدالله افندی نوجوانی را در اصفهان گذراند و سپس به آذربایجان رفت و مدتی ساکن تبریز بود و با یکی از خویشاوندانش ازدواج کرد.[۲]

افندی نیمی از عمر خود را در مسافرت بود و بسیاری سرزمین‌های اسلامی همچون حجاز، عراق، عثمانی، قفقاز، ترکستان، افغانستان و هند را سیاحت کرد.[۳] در این سفرها، به ویژه در برخی شهرهای مقدس حضوری مکرر داشت؛ چنانچه در حدود چهل سالگی، سه بار حج گزارده بود و سه بار به زیارت عتبات و مشهد رفته بود.[۴]

میرزا عبدالله پیش از حمله محمود افغان، در ۱۱۳۰ق درگذشت.[۵] مدفن وی تاکنون شناخته نشده است.[۶]

افندی زمانی که در سرزمین عثمانی بود، مورد احترام سلطان آنجا بود. چنانچه به درخواست او، شریفِ مکه(شریف لقب حاکمان علوی بر شهر مکه) از کار برکنار شد. افندی در آن دیار، همواره تقیه می‌کرد و به همین جهت، همگان او را سنی می‌انگاشتند.[۷] لقب اَفَندی (در ترکی: آقا و جناب) را همانجا از دربار عثمانی گرفته است.[یادداشت ۱][۸] در کتاب «بَساتینُ الخطباء» که مجموعه خطبه‌های جمعه و اعیاد مذهبی است و برخی را در استانبول انشا کرده، سلطان عثمانی را دعا می‌کند.[۹] به هر روی حضور افندی در این دیار، تأثیر شگفتی در شناخت وی نسبت به رجال عامه داشت.

افندی اصفهانی در مسافرت‌هایش، کتابخانه علما را جستجو می‌کرد و از متن کتب یا حواشی و ظَهرنویسی‌ها یادداشت برمی‌داشت. این توانایی را داشت که نُسَخی که اول و آخر نداشت، شناسایی کند و حتی مقدار افتادگی را معلوم سازد.[۱۰]

حیات علمی

کمک در تدوین بحار

افندی دستیار مجلسی در گردآوری بحارالانوار بود و گویا تألیف برخی مجلدات زیر نظر وی صورت گرفته است.[۱۱] ۹ جلد از بحارالانوار (مجلدات۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۳، ۲۴، ۲۵ از چاپ قدیم) پس از مجلسی به دست افندی فراهم آمده است.[۱۲] افندی به دستور مجلسی افزون بر مساعدت، در شناسایی و تهیه منابع بحارالانوار، در متن آن نیز به ملاحظات انتقادی بسیاری داشته است.[۱۳]علامه مجلسی از او با تعبیر (أزكياء تلامذتنا) «یکی از پاکان از شاگردان ما» یاد کرده است. [۱۴]

مشایخ

افندی مشایخ بسیاری را درک کرد که مشهورترین‌شان اینانند:

علمای بسیاری از افندی اجازه روایت دریافت کرده‌اند. از جمله می‌توان به اینها اشاره کرد:

اما او شاگرد شاخصی که شیوه تحقیق و تدقیق او را در تراجم و کتاب شناسی دنبال کند، تربیت نکرده است. افندی در اواخر عمر، مدرسه‌ای در کنار خانه‌اش ساخت و همانجا تدریس می‌کرد.[۱۷]

آثار

افندی آثار بسیاری به زبان‌های فارسی، ترکی و به‌ویژه عربی تألیف کرده بود.[۱۸] به گفته او، بر اثر حوادث، از انبوه نوشته‌هایش تنها اندکی باقی مانده است.[۱۹] بیشتر آثار او شرح و حاشیه بر تصنیفات دیگران است.

نام اثر موضوع وضعیت توضیحات
تعلیقه بر امل الآمل تراجم چاپ‌شده تعلیقه‌ای بر امل الآمل حر عاملی که به کوشش احمد حسینی در قم در ۱۴۱۰ق به چاپ رسیده است.
حاشیه علی مشارق الشموس فی شرح الدروس فقه چاپ‌شده حاشیه‌ای در فقه که در ۱۳۰۵ق در تهران به‌صورت سنگی چاپ شده است.
ریاض العلماء و حیاض الفضلاء تراجم چاپ‌شده در شرح‌حال علمای شیعه و اهل سنت و مهم‌ترین اثر افندی است که موجب شهرت و نشان‌دهنده فضل، دقت و تتبع اوست. تدوین این اثر در ۴۰ سالگی افندی آغاز شد.[۲۰] ظاهراً افندی تا سال وفاتش نکاتی بر آن می‌افزود.[۲۱] این کتاب تا پایان به‌صورت پیش‌نویس باقی ماند و می‌توان وجود مسامحاتی در عبارات را بدین خاطر دانست.[۲۲]
الدرر المنظومه المأثورة فی جمع لئالی الادعیة السجادیة المشهورة یا الصحیفة السجادیة الثالثة دعا چاپ‌شده سومین گردآوری از صحیفه سجادیه است که نویسنده در آن دعاهای دیگر امام سجاد(ع) را از منابع دیگر جمع‌آوری کرده است.[۲۳] این اثر در سال ۱۳۶۴ق در تهران چاپ شد.[۲۴]
بساتین الخطباء خطابه خطی اثری در ۳ جلد که در یک مقدمه و ۱۲ باب تنظیم شده و هزار خطبه را شامل می‌شود. افندی این خطبه‌ها را به مناسبت‌های گوناگون، از جمله اعیاد و نمازهای جمعه، انشاء کرده است. خاتمه کتاب نیز شامل بیشتر خطبه‌های غریب و لطیفی است که از پیامبر، امامان و علما نقل شده است.[۲۵] نسخه‌هایی از این اثر در کتابخانه مرعشی نجفی موجود است.[۲۶]
ترجمه جاماسپ‌نامه ترجمه خطی ترجمه‌ای به فارسی.[۲۷]
تحفه حسینیه ادعیه خطی ترجمه صحیفه ادریسیه که به فرمان شاه سلطان حسین صفوی نوشته شده و نسخه آن در کتابخانه دانشگاه تهران موجود است.[۲۸]
وثیقة النجاة ملل و نحل یافت‌نشده تألیفی بزرگ در ۵ مجلد که بارها در ریاض العلماء به آن اشاره شده است. افندی در این اثر به تفصیل از اصول و فروع دین در ملل و نحل سخن گفته است.[۲۹]
رساله وجوب نماز جمعه فقه و حدیث یافت‌نشده رساله‌ای در وجوب نماز جمعه.[۳۰]
رساله خراجیه فقه یافت‌نشده رساله‌ای در موضوع خراج.[۳۱]
حاشیه بر شفا فلسفه و کلام یافت‌نشده حاشیه‌ای بر شفا.[۳۲]
شرح المختصر قاضی عضدالدین ایجی فلسفه و کلام یافت‌نشده شرحی بر المختصر قاضی عضدالدین ایجی.[۳۳]
شرح شکل العروس از تحریر اقلیدس ریاضیات و نجوم یافت‌نشده شرحی بر شکل العروس از تحریر اقلیدس.[۳۴]
رسالة فی رسم خطوط الساعات ریاضیات و نجوم یافت‌نشده رساله‌ای در رسم خطوط ساعات.[۳۵]
شرح فارسی بر شافیه ابن حاجب ادبیات عرب یافت‌نشده شرحی فارسی بر شافیه ابن حاجب.[۳۶]
شرح بر الفیه ابن مالک ادبیات عرب یافت‌نشده شرحی بر الفیه ابن مالک.[۳۷]
لسان الواعظین ادعیه یافت‌نشده اثری در ادعیه.[۳۸]
صحیفه علویه ثانیه ادعیه یافت‌نشده اثری در ادعیه.[۳۹]
الامان من النیران فی تفسیر القرآن تفسیر یافت‌نشده تفسیری با جنبه روایی.[۴۰]
تفسیر سوره واقعه تفسیر یافت‌نشده تفسیری به فارسی بر سوره واقعه.[۴۱]
الاجازات یا مجموعة (مجمع) الاجازات اجازات یافت‌نشده مجموعه‌ای از اجازات که بخش‌هایی از آن را احتمالاً می‌توان در ریاض العلماء جست.[۴۲]
تعلیقات بر کتب رجالی رجال یافت‌نشده تعلیقاتی بر کتاب‌های رجالی.[۴۳]
تعلیق بر روضة الشهداء مقتل یافت‌نشده اثری به سه زبان عربی، فارسی و ترکی.[۴۴]

پانویس

  1. ↑ افندی، ریاض العلماء، نشر مطبعة الخيام، ج۴، ص۳۰۸.
  2. ↑ افندی، ریاض العلماء، نشر مطبعة الخيام، ج۳، ص۲۳۰.
  3. ↑ افندی، ریاض العلماء، ج۳، ص۲۳۰.
  4. ↑ افندی، ریاض العلماء، نشر مطبعة الخيام، ج۳، ص۲۳۱.
  5. ↑ جزایری، الاجازات الکبیرة، به کوشش محمد سمامی، قم، ۱۴۰۹ ق، ص۱۴۷؛ خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۲۵۶-۲۵۷.
  6. ↑ مرعشی نجفی، زهرالریاض، در مقدمه ریاض العلماء، ص۲۲.
  7. ↑ افندی، ریاض العلماء، نشر مطبعة الخيام، ج۱، ص۲۰۶-۲۰۷.
  8. ↑ نوری، الفیض القدسی، ص۸۶.
  9. ↑ مرعشی نجفی، زهر الریاض، در مقدمه ریاض العلماء، ص۲۰.
  10. ↑ جزایری، الاجازات الکبیرة، به کوشش محمد سمامی، قم، ۱۴۰۹ ق، ص۱۴۶.
  11. ↑ مرعشی نجفی، زهر الریاض، ص۱۵.
  12. ↑ جزایری، الاجازات الکبیرة، ص۸۴؛ مهدوی، زندگی‌نامه علامه مجلسی، انتشارات حسینیه عمادزاده، ج۲، ص۵۵؛ بهبودی، مقدمه بر ج۱۰۳ بحارالانوار، ص۱۱.
  13. ↑ نک: مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۷، ص۱۶۵، ۱۶۷، ۱۶۷، ۱۶۹، ۱۷۱، ۱۷۵.
  14. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۷، ص۱۶۵.
  15. ↑ مرعشی نجفی، زهر الریاض، در مقدمه ریاض العلماء، ص۱۷-۱۸.
  16. ↑ مرعشی نجفی، زهر الریاض، در مقدمه ریاض العلماء، ص۱۸.
  17. ↑ حزین، «تاریخ و سفرنامه حزین»، دیوان، به کوشش بیژن ترقی، تهران، ۱۳۵۰ش، ص۴۶-۴۷
  18. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۲.
  19. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴.
  20. ↑ افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۳.
  21. ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۱، ص۳۳۱.
  22. ↑ برای نمونه، نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۷؛ ج۳، ص۲۸۷؛ ج۴، ص۳۰۹.
  23. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۲۰.
  24. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۲۰.
  25. ↑ افندی، ریاض العلماء، مطبعة الخیام، ج۳، ص۲۳۲.
  26. ↑ مرعشی، خطی، مرعشی نجفی، زهر الریاض، در مقدمه ریاض العلماء.
  27. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۹۳؛ ج۵، ص۲۲.
  28. ↑ مهدوی، زندگی‌نامه علامه مجلسی، اصفهان، انتشارات حسینیه عمادزاده، ج۲، ص۵۳.
  29. ↑ افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۳.
  30. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  31. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  32. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  33. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  34. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  35. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  36. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  37. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  38. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  39. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  40. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  41. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  42. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱؛ مرعشی نجفی، زهر الریاض، در مقدمه ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ص۲۰–۲۱.
  43. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱.
  44. ↑ نک: افندی، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۲۳۱–۲۳۴؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش، ص۴۵۰–۴۵۱؛ مرعشی نجفی، زهر الریاض، در مقدمه ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق، ص۲۰–۲۱.

یادداشت

  1. ↑ لقبی است در عثمانی به منزله ٔ آقا در فارسی و این کلمه در ترکی از بیگ محترم تر است. دهخدا، لغت نامه، ذیل افندی

منابع

  • دانشنامه بزرگ اسلامی، مدخل افندی، عبدالله بن عیسی، جلد نهم.
  • آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
  • آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، بخش الکواکب المنتشرة، به کوشش علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ ش.
  • افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ ق.
  • بهبودی، محمدباقر، مقدمه بر ج۱۰۳ بحارالانوار.
  • جزایری، عبدالله، الاجازات الکبیرة، به کوشش محمد سمامی، قم، ۱۴۰۹ ق.
  • حزین لاهیجی، محمدعلی، «تاریخ و سفرنامه حزین»، دیوان، به کوشش بیژن ترقی، تهران، ۱۳۵۰ش.
  • خوانساری، محمد، روضات الجنات، قم، ۱۳۹۱ ق.
  • ذکاوتی قراگوزلو، علیرضا، «کتاب ریاض العلماء»، نشر دانش، تهران، ۱۳۶۳ ش، ش۶.
  • ساعدی خراسانی، محمدباقر، مقدمه بر ترجمه ریاض العلماء افندی، ج۱، مشهد، ۱۳۶۶ ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳ ه.ق/۱۹۸۳م.
  • مرعشی نجفی، شهاب الدین، «زهر الریاض»، در مقدمه ریاض العلماء.
  • مهدوی، مصلح الدین، زندگی نامه علامه مجلسی، اصفهان، انتشارات حسینیه عمادزاده.
  • نوری، حسین، «الفیض القدسی»، ضمن ج۱۰۲.

پیوند به بیرون

برگرفته از «https://fa.wikishia.net/w/index.php?title=عبدالله_بن_عیسی_افندی&oldid=1537136»